#Democratie in de #regio: het kan!

In VNG magazine een interview met David Reybrouck gelezen – een van de vele van de laatste tijd. Ik vind zijn stelling dat we met onze huidige vorm van democratie nou juist niet vertegenwoordigend werken ook heel goed te verdedigen. Reybrouck zet daar een vorm van loting tegenover: laten we loten wie gaat besturen, dan krijg je een betere afspiegeling van het volk dat vertegenwoordigt wordt. En ook: betere besluitvorming. Want de mensen die geloot worden, blijven maar één termijn en maken zich niet druk om verkiezingen. Daardoor blijft het algemeen belang beter in het vizier en wordt korte termijn electoraal gewin buiten de deur gehouden. Ik vind het een bijzonder aantrekkelijk idee. Wel zou ik het op andere plekken willen toepassen dan daar waar er nu experimenten mee worden gedaan.

De huidige experimenten met loting zijn allemaal in of rondom processen waarin er al sprake is van een enorm democratisch circus: verkiezingen! De Nederlandse experimenten in Amersfoort en Uden bijvoorbeeld waren opgezet om de net verkozen gemeenteraden en daaruit gevormde colleges te voorzien van een agenda voor de bestuursperiode. Zo’n agenda heeft in al het politiek geweld om die raden en besturen heen natuurlijk geen schijn van kans. Ik was daar al bang voor, zie mijn eerdere blog hierover https://angelawerkt.wordpress.com/2014/04/20/democratie-vernieuwen-doe-je-niet-in-een-dag-maar-amersfoort-gaf-wel-een-mooi-signaal-af/. Het ontbrak in deze initiatieven namelijk ook om uitvoeringsmacht: het blijft dan bij mooie ideeën, en dat is natuurlijk wel heel erg jammer.

Waar zou zoiets wel kunnen slagen? Dan zouden we het moeten uitproberen in een gebied waar er een groot tekort is aan democratische legitimiteit. Laat daar nou ook dezelfde VNG magazine vol van staan: de toegenomen regionale samenwerking tussen gemeenten. Alle gemeenten werken samen op terreinen als veiligheid, milieu, werk en economie, zorgtaken, en nog veel meer. Als we nou dáár eens iets van de ideeën van Reybrouck zouden gaan toepassen? Geen extra laag van controle door een afvaardiging van gemeenteraden (zoals in de Drechtsteden) maar een G1000 voor de regio. Die G1000 wordt samengesteld op basis van loting: burgers worden uitgeloot om eraan deel te nemen. Per thema worden die verschillend samengesteld. Dus voor werk en economie 1/3 uitkeringsgerechtigden, 1/3 bedrijven en 1/3 onderwijs en gemeente ambtenaren. Voor de zorgtaken 1/3 cliëntenraden en ambtenaren, 1/3 zorgontvangers en 1/3 mantelzorgers. Zoiets. En dan netjes verdeeld over de regio.

En die regio-G1000 dan daadwerkelijk iets te zeggen geven. Dus dat ze bijvoorbeeld alle beleid moeten ontwikkelen (niet alleen een klap er op geven als alle ambtenaren er klaar mee zijn). Ik weet dat formeel alle gemeenteraden dat dan ook nog moeten doen, maar als we nou aan de voorkant afspreken dat beleid dat langs dit proces wordt ontwikkeld, per definitie door de colleges wordt aangenomen, dan is het een gemeenteraad met heel veel lef dat het daarna nog durft af te schieten. Immers, hun eigen achterban heeft het product vormgegeven.

Ik ga eens kijken hoe ver ik met dit ideetje kom. Wordt vervolgd!

 

Democratie vernieuwen doe je niet in een dag, maar Amersfoort gaf wel een mooi signaal af

g1000

“Inwoners maken agenda voor Amersfoort” kopte het VNG-magazine vorige week. http://www.vngmagazine.nl/archief/15980/inwoners-maken-agenda-voor-amersfoort. Mooi initiatief waarbij 600 willekeurige burgers samen met werkgevers, kunstenaren, ambtenaren en politici een toekomst agenda voor Amersfoort opstelde. Democratische vernieuwing, iedereen blij na afloop. Ik was wel benieuwd naar waar het zou landen, deze agenda. Er is namelijk aardig wat uitvoeringskracht nodig om het voor elkaar te krijgen, en de onderhandelaars voor een coalitie in Amersfoort hebben niet vooraf aangegeven dat ze de uitkomsten zouden overnemen. Dus ik was wel benieuwd naar het vervolg.

Inmiddels is er het coalitieakkoord. Ik heb de voorstellen van de G1000 bekeken en voor enkele gezocht naar of ze in het akkoord terecht zijn gekomen. Dat gebeurt maar weinig, helaas. En daar was ik al een beetje bang voor. Er zou op 12 april een vervolg bijeenkomst zijn, ik kon daar op de site niets meer over terugvinden. Is bij de organisatoren ook sprake van enige teleurstelling?

Waarom lukt zoiets dan niet? Het waren allemaal prachtige ideeën, dromen van en door de stad. Copy paste en je hebt een mooi akkoord, toch? Ik zie al meerdere redenen waarom dit moeilijk gaat:

  • de gemeente moet bezuinigen, veel van de suggesties vragen eerder een investering
  • er is niet vooraf een commitment gekomen van de raad om de agenda te omarmen, en ook na afloop niet, waardoor er geen uitvoeringskracht is gekoppeld aan de uitkomsten
  • gemeenten moeten bepaalde keuzes maken de komende jaren: hoe verder met grondexploitaties, hoe het sociaal domein in te richten na de decentralisaties: die keuzes zijn vooraf niet in kaart gebracht, waardoor de relevantie van de resultaten voor het coalitieakkoord afneemt. Je begint nou eenmaal niet op nul, er zijn een aantal vraagstukken die er al liggen die om een oplossing vragen.

Wat ik wel bemoedigend vind is dat de sessies op zich goed werkte. Misschien geeft dat voor de volgende keer een goed signaal af: als het gaat om het raadplegen van de stad bij de totstandkoming van een coalitieakkoord zou dit prima kunnen werken. En dan krijgt het ook een vervolg.

 

Veranderen bij de overheid is ECHT anders

ImageBoek

Een tijdje terug een aardige boek opgestuurd gekregen – Ballen (m/v) op het blok – Succesgericht veranderen binnen overheden door Basile Lemaire. Fijn, dacht ik, iemand die de andere context van de overheid eens echt benoemt. Veranderen bij de overheid is extra ingewikkeld – er speelt namelijk een politieke dimensie mee. Dus naast de gebruikelijke problemen die bij iedere verandering meespelen komt er een complicerende factor bij: de politiek. Die is grillig en onvoorspelbaar – en je kunt er niet omheen. Politiek heb je altijd nodig bij grote verandertrajecten bij de overheid– we leven nu eenmaal in een democratie.

Basis is prima

Ik zal heel eerlijk zijn. Ik heb niet het hele boek gelezen. Wel flink doorheen gebladerd en het ziet eruit als een prima handleiding voor projectmanagement. Doelen stellen, commitment krijgen, business case ontwikkelen, operationaliseren, mijlpalen vaststellen, toetsen en monitoren – allemaal hartstikke nuttig als het gaat om projectbeheersing. Die is niet heel anders bij de overheid dan bij andere verandertrajecten. Ik was vooral benieuwd naar die overheids-context en heb de hoofdstukken waarin dit aan de orde kwam, wel gelezen. Die vielen wat tegen.

Wat is anders bij veranderen binnen de overheid?

Het boek is geschreven voor de projectleider met een door de politiek afgezegende opdracht. Nu is dat altijd maar een tijdelijke situatie in een politieke omgeving. Je kunt morgen die zegen namelijk kwijt zijn en dan heb je bestuurders en raadsleden die vanuit een heel andere rol dan die van opdrachtgever gaan reageren. Hoe ga je daarmee om? Wat doe je als UWV-bestuurder als er in de Tweede Kamer vragen worden gesteld over de werking van het systeem dat je aan het vernieuwen bent? Wat doe je als projectleider als de Raad alvast een motie aanneemt over hoe het eruit moet gaan zien, lang voordat je projectplan er ligt? Hoe adviseer je je bestuurder als je project twee keer zo duur uitkomt over de wijze waarop hierover verantwoording moet worden afgelegd? Hoe ga je om met een project dat zo complex is, dat je het nauwelijks uitgelegd krijgt aan de politiek? Wat doe je als de regionale samenwerking op ambtelijk niveau prima marcheert, maar bestuurlijk wrok zand in de wielen strooit? Wat doe je als halverwege je traject het bestuur politiek van kleur verschiet – en daarmee ook de basis onder je project vandaan is?

Die dynamiek – dat maakt het werken bij de overheid nou net zo leuk. Het is niet rationeel, het zit vol menselijke emoties die groot uitvergroot worden. Drama! Tragiek! Spanning! Sensatie! Het is dit element dat het werken bij de overheid in veranderkundig opzicht juist zo interessant maakt. Principe 7 uit het boek heet ‘Rust bewaren’. Als projectleider moet je dat inderdaad juist doen in die lawine van emoties. Maar het spel meespelen, anticiperen op wat er gebeurt, hoe je bestuurder daarin goed kunt adviseren – daar had wat mij betreft meer van in het boek mogen komen.

Uitdagingen volop!

Zet 30 leidinggevenden uit allerlei gemeenten bij elkaar en vraag ze wat de belangrijkste uitdagingen voor gemeenten zijn de komende jaren….. dan komt er ongeveer zoiets uit:

1. politiek bestuurlijk: Nederland worstelt met populisme en gevoelens van ontevredenheid. Veel burgers ervaren dat politiek en overheid neerbuigend doen als mensen daadwerkelijk een gesprek met ze zoeken, en die paternalistische houding voedt die ontevredenheid en het schoppen tegen de ‘elite’.De grote uitdaging wordt om een politiek klimaat te scheppen waarin de burger voelt dat hij/zij serieus wordt genomen.
2. Sociaal-maatschappelijk: grote bezuinigingen in deze hoek zijn onvermijdelijk, welk kabinet er nu ook aantreedt. Grote uitdaging wordt om het kind niet met het badwater weg te gooien, en de toegevoegde waarde van bijvoorbeeld kunst en cultuur te blijven zien. Er is echter wel een wereld te winnen als er meer gekeken wordt naar effectiviteit (wat levert het nu echt allemaal op) en dat er een betere aansluiting komt met de daadwerkelijke noden van de onderklasse. Verbinding van beleid met de ‘front-linie’ gebeurt nog veel te weinig.
3. Economisch: de bomen groeien niet meer tot aan de hemel en daar zullen we aan moeten wennen, iedereen moet een tandje terug doen. Uitdagingen zijn hier te vinden in het vasthouden van duurzaamheid als leidraad en het verbreden van termen als BNP en economische groei als maatstaven voor de gezondheid van de economie. Kansen zijn er voor overheden in de toename in maatschappelijk verantwoord ondernemen en de effectiviteit van vrijwilligers-organisaties.
4. Ruimtelijk / fysiek: de onderzoeken naar de effecten van de inrichting van de buitenruimte op ons gedrag en gevoel hebben ertoe geleid dat de mogelijke verbindingen tussen ‘stenen’ en ‘sociaal’ veel sterker zijn geworden. Uitdagingen zijn er in het verbinden van de verschillende belangen en machten in de beider terreinen.
5. Technologisch / nieuwe media: innovaties blijven over ons heen buitelen, en dat heeft zijn voor- en zijn nadelen. En wat doen we met de digibeten? De uitdaging voor overheden is om een bewuste keuze te maken in welke innovaties voor de overheid van toegevoegde waarde kunnen zijn, en die dan ook zichtbaar te maken. Ook de roep om transparantie en snelheid van ontsluiting van informatie zijn in Nederland een opgave, we lopen hier internationaal gezien duidelijk achter.

En…. wat zie jij als belangrijke trend met bijbehorende uitdaging voor de lokale overheid?

Waar moet politiek over gaan?

Het ROB (Raad voor Openbaar Bestuur) schrijft met enig regelmaat nuttige rapporten en geeft ook jaarlijks de ROB-lezing, dit jaar door Mark Elchardus, een Vlaamse hoogleraar die ondermeer het boek ‘De Dramademocratie’ schreef.

Ons politiek systeem stamt uit de tijd van de Griekse oudheid, toen het onderscheid tussen privé en publiek groot was, waar het privé gedeelte van huis en haard door vrouwen en slaven werd gerund en politiek en de publieke arena het terrein van mannen was. In de loop der eeuwen is dit onderscheid veel minder scherp geworden, ‘the personal is political’ zoals feministen riepen. Persoonlijk welzijn, het geluk van de mensen is onderwerp van politiek geworden. Intieme details van het persoonlijk leven zijn niet meer privé maar worden in allerlei media zoals TV (reality-shows, soaps) en internet (Hyves, Facebook en meer van dit soort sites) breed uitgemeten. Die invasie van het privé-leven in het publieke domein heeft ertoe geleid dat politiek vooral zich met persoonlijke belangen is gaan bezighouden, en pragmatisch naar een groter welvaart en geluk van de kiezer streeft. Zo luidt de gangbare analyse van zowel het ontstaan van de kloof tussen burger en politiek alsook de populistische aanpak in het dichten ervan. Mark Elchardus heeft daar een hele andere opvatting over, gestoeld op wetenschappelijk onderzoek naar hoe kiezers kiezen.

 Eigenbelang als ‘stemwijzer’ is lange tijd dermate vanzelfsprekend geweest dat niemand de moeite heeft genomen om te toetsen of dit waar is. Men ging er vanuit dat mensen stemde op partijen die het beste voor hun persoonlijke belangen opkomen (in lijn met het persoonlijke dat politiek is geworden). Onderzoek wijst uit dat dit echter een foute veronderstelling is. Mensen stemen niet egocentrisch, maar op basis van wat zij denken dat goed zou zijn voor de samenleving, een sociaal-centrisch stemgedrag dus.

 Sociale controle is niet verdwenen in de moderne samenleving, maar heeft een ander vorm gekregen. “Vandaag wordt mensen gezegd dat ze moeten kiezen, maar grote inspanningen worden geleverd om de factoren die de keuzes bepalen, te vormen en te beïnvoldoen. Het gaat dan om factoren als kennis, vaardigheden, opvattingen, wijzen van omgaan met gevoelens…” Deze worden aangereikt in onze scholen, via de massamedia, in de reclame, via internet.

 Mensen kunnen zeer tevreden zijn over hun persoonlijk leven, maar zeer ontevreden over hoe het er aan toe gaat in de samenleving (dit werd reeds in het SCP onderzoek van 2004 aangetoond). Die ontevredenheid richt zich op de onderwerpen die juist in de massamedia zo dominant aanwezig zijn: klimaat, globalisering en de gevolgen voor de welvaartsstaat, de multiculturele samenleving. Dat privé het goed gaat is dus nog niet een garantie voor een positieve oordeel over de samenleving. Ook hier bliijkt de versmelting van privé en publieke ruimte een mythe. Elchardus is hoopvol gestemd over deze constatering. “Mensen beschouwen de (publieke) sfeer blijkbaar als iets dat te belangrijk is om zomaar op te vullen met de zorgen die voortvloeien uit het persoonlijke leven.”  “Burgers willen zich een oordeel vellen over hoe het gaat met de samenleving. Het is in die oordeelsvorming dat de hedendaagse politiek aanwezig moet zijn.”

De volledige tekst van de lezing, inclusief het debat erna, is vanaf de site van het ROB te downloaden en wel hier